ح ك م

Kur'an'da geçiş sayısı: 210

Türkçe türevleri: Hakem, hâkim, hâkimiyet, ahkam, hikmet, hekim, hüküm, hükümet, tahakküm, mahkum, muhkem, mahkeme, muhakeme, istihkam, müstahkem

Kur'an'daki anlamları:

Hükmetmek, fasletmek, hüküm vermek, hakem kılmak, hakem yapmak, rasih, açık, muhakeme edilmek, mürafaa yapmak, hikmet, hikmet sahibi, hikmetli, muhkem, sağlam, kaza, hüküm, Allah’ın sıfatı.

Köke ait bilgiler:

Bir şey hakkında hükmetmek, onun belirli bir şekilde olduğuna veya olmadığına karar vermektir. Bu karar başkasını bağlasa da olur bağlamasa da. Allah buyurur ki:

وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ

İnsanlar arasında hüküm verirken adalete uygun hüküm vermenizi emreder (4/Nisâ 58)

Batıl ile hükmetti denildiğinde bunun anlamı, batılı, hükmün yerine geçirdi demek olur. “حِكْمَةَ” (Hikmet), ilim ve akılla hakka isabet etmektir. Yüce Allah’ın hikmeti ise, O’nun tarafından hikmet eşyayı bilmesi ve onları gâyet sağlam bir şekilde yaratmasıdır. İnsanın hikmeti ise, varlıkları tanımak ve hayırlı işleri yapmaktır. (Rağıb El-İsfahani, Müfredat Kur’an Kavramları Sözlüğü)

‘Hükmün’ sözlük anlamı, hükmetmek, karar vermek, idare etmek, ata gem vurmak demektir. Bazen hikmet anlamına da gelir. ‘Hükm’ ıslah maksadıyla bir şeye engel olmak, iyiliğin elde edilmesine çalışmak, idare etmek ve tahakküm etmektir. Aynı zamanda, ilim, derin kavrayış, adil yargı, karar vermek gibi manalarına da gelir. Bir şeyin iyice araştırılıp soruşturulmasından sonra verilen karara ‘hüküm’ denir. (Hüseyin k. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 275-280.)

‘Hükm’ masdarı ve ondan türeyen kelimeler isim ve fiil olarak Kur'an'da çok geçerler. ‘Hükm’ ve onun türevleri çok geniş bir anlam sahasına sahiptiler. Her biri kullanıldığı yere göre farklı anlamlar taşırlar. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 274- 280.)

Hakem “hüküm verme yetkisini elinde tutan, son hükmü verecek olan” demektir. Rabbimizin yaratılışta eşyanın tabiatına koyduğu hükümler, ilk insandan bu yana indirdiği kitapların içerdiği hükümler, dünyada olup biten hadiselere dair ahirette verilecek nihaî hükümler bu ismin işaret ettiği yetkinliğin muhtevasıdır. Allah’ın hükmüne güvenmek, onun kararlarına saygı duymak gerekir, çünkü O Hakem’dir. Hakem taraf tutmaz, haksızlık yapmaz, kayırmaz ve zarar vermez. Hakemin hükmü hepimizin lehinedir. Bu dünya hayatında Allah Teala’nın “Hakem” ismi gönderdiği kitaplar vasıtasıyla insanlar arasındaki meselelerin hükümlerini ortaya koymak suretiyle gerçekleşir. Hüküm kelimesi Kur’an’da çeşitli kalıplarda olmak üzere 210 yerde geçmektedir. Bunlardan otuz yedisi fiil ve isim olarak Allah’a nisbet edilmektedir. Üç ayette “hayrü’l-hâkimin (hakimlerin en hayırlısı ve en isabetli karar vereni)” veiki ayette “ahkemü’l-hakimîn (hakimlerin hakimi, hüküm verenlerin en üstünü” terkipleriyle hüküm ve hakem kavramları O’na izafe edilmiştir. (Fatma Bayram, En güzel İsimler 99 Esma Sonsuz Mana, s.116/118.)

Hakem” kelimesi sözlükte “hüküm vermek, menetmek” gibi mânalara gelen hükm kökünden türemiş bir isim olup örfte ve hukuk dilinde, aralarındaki uyuşmazlığı çözmesi için tarafların kendi ihtiyarlarıyla başvurdukları şahıs veya mercii ifade eder. Bir ihtilâfı bu şekilde hakeme götürmeye tahkîm denildiği gibi hakeme (çoğulu hükkâm) daha teknik bir terim olarak muhakkem adı da verilir. Kur’ân-ı Kerîm’de Araplar arasındaki bu yaygın geleneğe atıfta bulunularak Allah’tan başka hakem olmadığı (el-En‘âm 6/114), müslümanların aralarında çıkan ihtilâflarda Resûl-i Ekrem’i hakem kılıp onun verdiği hükmü, içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam mânasıyla kabul etmedikçe iman etmiş olmayacakları bildirilmiş (en-Nisâ 4/65), yahudilerin de ellerinde Tevrat varken Hz. Peygamberi hakem tayin edip sonra da onun hükmünden yüz çevirmeleri tenkit edilmiş ve Resûlullah onlar arasında hüküm verip vermeme konusunda serbest bırakılmıştır (el-Mâide 5/42-43). Yine Kur’an’da eşlerin arasının açılması ve evlilik birliğinin tehlikeye düşmesi halinde tarafların ailelerinden birer hakem tayin edilerek barıştırılmaları istenmiştir (en-Nisâ 4/35). İnsanlar arasında adaletle hükmetmeyi emreden, hangi sebeple olursa olsun haksızlık yapmayı ve tarafgir davranmayı yasaklayan âyetler de (bk. el-Bakara 2/188; en-Nisâ 4/58; el-Mâide 5/8, 42; Sâd 38/22, 26) hem yönetici ve hâkim gibi resmî hem de hakem ve arabulucu gibi daha özel konumdaki görevlilere hitap etmektedir. (Ahmet Akgündüz, “Hakem”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, s. 15 :171.)

‘Hakim’, kötülüğe engel olan, hüküm sahibi, hükmünü yürüten, hükmü verip uygulayan manasına gelir. Sözlükte, bilgin, hikmet sahibi, işleri en güzel bir biçimde ve sağlam olan demektir. (Hüseyin K. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 275-280.)

‘Hikmet’ sözlükte, kötülükleri ortadan kaldırmak, iyilikleri elde etmek, gerçeği yakalama noktasında ilim ve akılla hareket etmedir. Hikmet sözde ve işde en iyiyi yakalamak veya olması gerekeni idrak etmektir. (Hüseyin k. Ece, İslam’ın Temel Kavramları, s. 275.)